Isu Stateless di Malaysia

Isu orang tanpa kewarganegaraan (stateless) di Malaysia adalah krisis kemanusiaan yang berpanjangan dan rumit. Ia melibatkan individu yang lahir atau menetap di Malaysia tetapi tidak diiktiraf sebagai warganegara, menyebabkan mereka “halimunan” di sisi undang-undang.

Berikut adalah ringkasan padat mengenai masalah dan isu utama yang dihadapi:

1. Siapakah Golongan Stateless di Malaysia?

Masalah ini bukanlah satu isu tunggal, tetapi melibatkan beberapa kategori utama:

• Kanak-kanak Terbuang (Foundlings): Bayi yang ditinggalkan tanpa diketahui identiti ibu bapa kandung.
• Anak Tidak Sah Taraf/Perkahwinan Tidak Terdaftar: Anak yang lahir daripada bapa warganegara dan ibu warga asing sebelum perkahwinan didaftarkan secara sah. Di bawah undang-undang semasa, anak ini mengikut kewarganegaraan ibu (jika ibu tiada dokumen, anak menjadi stateless).
• Komuniti di Sabah: Etnik Bajau Laut dan komuniti nomad yang telah menetap turun-temurun tetapi tidak mempunyai dokumen kerana faktor geografi dan budaya.
• Masyarakat Estet/Kampung: Generasi terdahulu (terutamanya kaum India di estet) yang tidak mendaftarkan kelahiran atau memiliki kad pengenalan merah (Pemastautin Tetap) dan gagal mewariskan kerakyatan kepada anak cucu.

2. Masalah Kehidupan Harian (Kesan Langsung)

Tanpa MyKad atau surat beranak yang sah, kehidupan mereka terjejas teruk dalam pelbagai aspek:

• Pendidikan Terhalang:
  • Sukar mendaftar ke sekolah kerajaan.
  • Jika diterima, perlu membayar yuran warga asing.
  • Tidak layak menerima buku teks percuma, biasiswa, atau menduduki peperiksaan awam dengan mudah.
• Akses Kesihatan Terhad:
  • Dikenakan caj “bukan warganegara” di hospital kerajaan yang jauh lebih mahal.
  • Tiada akses kepada rawatan bersubsidi, menyebabkan ramai takut ke hospital walaupun sakit tenat.
• Ekonomi & Pekerjaan:
  • Tidak boleh bekerja secara sah di sektor formal (tiada KWSP/PERKESO).
  • Terdedah kepada eksploitasi majikan (gaji rendah, kerja berbahaya) kerana tiada perlindungan undang-undang.
  • Tidak boleh membuka akaun bank atau memiliki harta (rumah/kenderaan) atas nama sendiri.
• Risiko Penahanan:
  • Sentiasa hidup dalam ketakutan ditangkap oleh pihak berkuasa imigresen dan dihantar ke depoh tahanan, walaupun mereka lahir dan membesar di Malaysia.

3. Isu Perundangan & Birokrasi

Masalah ini menjadi sukar diselesaikan disebabkan oleh beberapa halangan sistemik:

• Beban Pembuktian: Jabatan Pendaftaran Negara (JPN) meletakkan beban yang berat kepada individu untuk membuktikan hubungan darah atau taraf kewarganegaraan ibu bapa, yang selalunya mustahil bagi kes foundling atau keluarga miskin.
• Tafsiran Perlembagaan: Konflik sering berlaku antara tafsiran kerajaan dan mahkamah mengenai Perkara 14 (Kewarganegaraan melalui Kuat Kuasa Undang-undang) lwn. Perkara 15 (Kewarganegaraan melalui Pendaftaran).
• Kitaran Tanpa Kesudahan: Ibu bapa yang stateless akan melahirkan anak yang stateless, menjadikan masalah ini berlarutan ke generasi seterusnya.

4. Isu Pindaan Perlembagaan (Terkini)

Kerajaan sedang dalam usaha meminda Perlembagaan Persekutuan berkaitan kewarganegaraan. Walaupun ada pindaan positif (hak ibu mewariskan kerakyatan), terdapat pindaan regresif yang menjadi pertikaian hebat:

• Cadangan untuk memansuhkan hak automatik kewarganegaraan bagi anak terbuang (foundlings) dan meletakkan mereka di bawah kuasa budi bicara Menteri Dalam Negeri (melalui pendaftaran), yang dikhuatiri akan menyukarkan lagi proses tersebut.

Kesimpulan

Masalah stateless di Malaysia bukan sekadar masalah dokumen, tetapi masalah penafian hak asasi manusia yang mewujudkan golongan “kelas kedua” yang terpinggir dalam negara sendiri. Ia memberi kesan jangka panjang kepada ekonomi dan kestabilan sosial negara.